Sinh sát giao thừa và sát nửa đêm

Có hai nhóm người mà mọi bảng tra đều gây bối rối: người sinh sát giao thừa, và người sinh sát nửa đêm. Với họ, tra ở hai nơi khác nhau thì ra hai kết quả khác hẳn — và cả hai đều có lý.

Bài này giải thích vì sao, và nên làm gì.

Ranh giới thứ nhất: sát giao thừa

Người sinh trong khoảng vài ngày quanh Tết rơi vào chỗ khó nhất.

Lý do một: hai mốc đổi năm. Một số hệ tính năm can chi đổi vào tiết Lập xuân — khoảng đầu tháng Hai dương lịch, thường không trùng mùng một Tết. Hệ khác lấy mốc mùng một Tết. Người sinh giữa hai mốc này sẽ được xếp vào hai năm can chi khác nhau tuỳ hệ.

Khoảng cách giữa hai mốc có năm tới vài tuần, nên số người bị ảnh hưởng không nhỏ.

Lý do hai: Tết Việt và Tết Trung đôi khi lệch một ngày. Hai nước tính lịch âm theo múi giờ khác nhau, nên có năm giao thừa rơi vào hai ngày dương lịch khác nhau. Người sinh đúng ngày đó thì bảng tra nguồn Việt và bảng tra dịch từ nguồn Trung cho hai kết quả.

Hệ quả: năm can chi khác thì con giáp khác, mệnh nạp âm khác, cung phi khác — mọi thứ tính từ đó đều lệch.

Ranh giới thứ hai: sát nửa đêm

Người sinh trong khoảng 23h tới 24h rơi vào chỗ khó thứ hai.

Lý do: giờ Tý vắt qua nửa đêm. Giờ Tý là 23h–1h. Một số hệ tính ngày mới bắt đầu từ đầu giờ Tý, tức 23h đêm hôm trước; hệ khác lấy mốc 0h như lịch thông thường.

Người sinh lúc 23h30 ngày mùng năm, theo hệ thứ nhất thì đã thuộc ngày mùng sáu; theo hệ thứ hai thì vẫn là mùng năm.

Hệ quả: ngày can chi khác, và với các phép tính dùng ngày sinh thì kết quả lệch.

Nếu người đó sinh vào đêm cuối tháng hoặc đêm cuối năm thì hai ranh giới chồng lên nhau — đây là trường hợp khó nhất.

Thêm một lớp: giờ mặt trời địa phương

Với người sinh sát ranh giữa hai giờ can chi nói chung, còn một chi tiết nữa:

Giờ trong hệ cổ là giờ mặt trời địa phương, tính theo vị trí mặt trời tại nơi sinh. Giờ đồng hồ hiện nay là giờ múi thống nhất. Hai thứ lệch nhau tuỳ kinh độ nơi sinh — chênh có thể tới vài chục phút.

Có hệ hiệu chỉnh theo kinh độ, có hệ không. Với người sinh sát ranh thì điều này đủ để đổi kết quả.

Và còn giờ ghi trên giấy tờ. Giờ sinh ghi trong giấy khai sinh hoặc sổ bệnh viện có độ chính xác hạn chế — nhất là với người sinh trước đây, khi giờ thường do người nhà nhớ lại. Đây là giới hạn của dữ liệu đầu vào, không phải của phương pháp.

Nên làm gì

Xác định mình có nằm trong nhóm này không. Sinh trong khoảng từ đầu tháng Giêng âm tới Lập xuân, hoặc sinh trong khoảng 23h–24h — thì có.

Tra ở nhiều nguồn và ghi lại tất cả kết quả kèm ghi rõ nguồn nào dùng mốc nào. Đừng vội chọn một cái.

Hỏi người tư vấn theo hệ nào trước khi nghe kết luận. Câu hỏi này quan trọng gấp đôi với người thuộc nhóm ranh giới.

Chọn một hệ và ghi lại. Sau đó mọi lần tra về sau đều theo hệ đó. Đây là điều quan trọng nhất — vì sự nhất quán có giá trị hơn việc chọn "đúng" hệ nào.

Ghi luôn cả hai kết quả vào chỗ lưu của gia đình. Người sau sẽ gặp đúng câu hỏi này, và có sẵn hai đáp án kèm giải thích thì đỡ được nhiều công.

Cách nghĩ cho nhẹ đầu

Nếu bạn thuộc nhóm ranh giới thì điều này có thể gây khó chịu — cảm giác như "không biết mình thuộc về đâu".

Mấy điều đáng cân:

Việc hai hệ cho hai kết quả là đặc tính của hệ thống, không phải vấn đề của bạn. Bất kỳ hệ phân loại nào chia thời gian thành các ô đều có người rơi đúng vào ranh.

Và nó là bằng chứng rõ nhất cho thấy đây là quy ước. Nếu có một quy luật khách quan gắn với thời điểm sinh, thì ranh giới của nó phải là một điểm xác định, không phải hai mốc do hai trường phái chọn khác nhau.

Không ai bắt bạn phải chọn. Nhiều người ở nhóm ranh giới đơn giản là bỏ qua phần này, và không có gì bất tiện.

Nếu bạn theo thì chọn hệ mà người tư vấn bạn tin dùng, và giữ nhất quán. Điều tệ nhất là mỗi lần tra một hệ khác rồi ghép kết quả.

Khi tra cho người khác

Nếu bạn tra hộ — chọn quà, xem ngày cưới, làm bảng cho cả nhà:

Hỏi rõ ngày sinh âm hay dương, và giờ sinh nếu cần.

Cảnh báo trước nếu người đó thuộc nhóm ranh giới. Đưa ra kết quả mà không nói rõ là có hai khả năng thì người ta sẽ tin chắc vào một con số có thể sai.

Đừng để kết quả tra ảnh hưởng tới cách bạn đối xử với họ. Điều này nghe hiển nhiên nhưng đáng nói: chọn hoặc loại ai đó dựa trên một con số vốn đã không chắc chắn là chuyện không nên làm.

Khi giấy tờ ghi sai hoặc không ghi giờ

Rất phổ biến với người sinh trước đây, và có mấy cách xử lý:

Hỏi người nhà. Mẹ, bà, người có mặt lúc đó — trí nhớ về khoảng thời gian (sáng sớm, giữa trưa, nửa đêm) thường đáng tin hơn về giờ chính xác.

Tìm mốc gián tiếp. "Lúc đó vừa ăn cơm trưa xong", "trời còn tối" — những chi tiết này khoanh được vào một giờ can chi.

Sổ khám thai, sổ bệnh viện nếu còn giữ.

Nếu thật sự không biết thì nhiều người xem sẽ dùng phương pháp khác không cần giờ, hoặc nói rõ phần nào của kết quả kém chắc chắn hơn. Người tư vấn tử tế sẽ nói điều đó thay vì đoán bừa.

Và đừng để việc không biết giờ thành nỗi lo — rất nhiều người không biết giờ sinh của mình và sống bình thường.

Lưu bảng cho cả nhà

Nếu đã tra một lần thì nên lưu lại cho gọn:

Mỗi người một dòng: tên, ngày sinh dương, ngày sinh âm, giờ sinh (kèm mức tin cậy), can chi năm, mệnh nạp âm, cung phi.

Ghi rõ nguồn tra và mốc dùng — Lập xuân hay mùng một Tết, 23h hay 0h.

Với người thuộc nhóm ranh giới thì ghi cả hai khả năng và đánh dấu rõ.

Lưu ở chỗ vài người trong nhà biết. Bảng này dùng lại nhiều lần — chọn quà, xem ngày, làm nhà — và người sau sẽ đỡ công tra lại.

Tóm lại

Hai nhóm rơi vào ranh giới: người sinh giữa mùng một Tết và tiết Lập xuân (hai mốc đổi năm can chi, có năm cách nhau vài tuần), và người sinh trong khoảng 23h–24h (giờ Tý vắt qua nửa đêm nên hai hệ tính ngày mới khác nhau). Thêm lớp nữa là giờ mặt trời địa phương lệch với giờ đồng hồ tuỳ kinh độ, và độ chính xác của giờ ghi trên giấy tờ. Nên làm: tra nhiều nguồn, ghi lại tất cả kèm rõ nguồn nào dùng mốc nào, hỏi người tư vấn theo hệ nào, rồi chọn một hệ và giữ nhất quán — sự nhất quán có giá trị hơn việc chọn 'đúng' hệ nào. Và việc hai hệ cho hai kết quả là bằng chứng rõ nhất cho thấy đây là quy ước.